सन् २०१८ मा गरिएको अमेरिका–पाकिस्तान उन्नत जल अध्ययन केन्द्र (US-Pakistan Center for Advanced Studies in Water) को एक अध्ययन अनुसार, सन् १९५० को दशकदेखि इन्डस नदीको डेल्टा क्षेत्रमा झर्ने पानीको प्रवाह करिब ८० प्रतिशतले घटेको छ।
यो गिरावटको प्रमुख कारणहरूमा सिंचाइका लागि नहर निर्माण, जलविद्युत उत्पादनका लागि बाँधहरू बनाइनु, र जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाल र हिमनदीमा हिउँको मात्रा कम हुनु रहेका छन्। भारतीय समाचार संस्था NDTV का अनुसार, यी सबै कारणले गर्दा इन्डस डेल्टाको पारिस्थितिक सन्तुलनमा गम्भीर असर परेको छ।
विस्थापन र जीविकाको संकट
पछिल्लो दुई दशकमा इन्डस नदी आसपासका क्षेत्रहरूबाट करिब १२ लाख मानिस विस्थापित भएको जिन्ना स्वामी इन्स्टिच्युट को एक अध्ययनले देखाएको छ। उक्त अध्ययनको नेतृत्व पाकिस्तानका पूर्व जलवायु परिवर्तन मन्त्रीले गरेका थिए।
इन्डस नदी र यसको सहायक नदीहरूले पाकिस्तानको करिब ८० प्रतिशत कृषि जमीनमा सिंचाइ सुविधा प्रदान गर्छन्। तर जलप्रवाहमा आएको तीव्र गिरावटसँगै खेतियोग्य जमीन, माछा पालन र स्थानीय बस्तीहरू संकटमा परेका छन्।
खारो चान र डुबेका गाउँहरू
जलप्रवाह घटेसँगै इन्डस नदीसँग जोडिएको सिन्ध प्रान्तको खारो चान क्षेत्रमा अवस्था अत्यन्त गम्भीर बनेको छ। त्यहाँ पहिले १५० घरधुरी थिए, तर अहिले केवल ४ वटा मात्र बाँकी छन्। यस क्षेत्रका ४० गाउँमध्ये अधिकांश समुद्री सतह बढ्दै जाँदा पानीमा डुबिसकेका छन्।
समुद्री पानीको अतिक्रमण
माछा मार्ने समुदायको पक्षमा वकालत गर्ने Pakistan Fisherfolk Forum का अनुसार, इन्डस डेल्टाको तटीय जिल्लाहरूबाट १० हजारभन्दा बढी मानिस विस्थापित भएका छन्।
इन्डस नदीले ल्याएको उपजाउ लेदोबाट बनेको डेल्टा पहिले माछापालन, कृषि, म्याङ्ग्रोभ वन र वन्यजन्तुहरूका लागि उपयुक्त क्षेत्र मानिन्थ्यो। तर, सन् २०१९ मा पाकिस्तानको सरकारी जल संस्थाले गरेको अध्ययन अनुसार, समुद्री पानीको अतिक्रमणका कारण १६ प्रतिशतभन्दा बढी उपजाउ जमीन बाँझो भइसकेको छ।
केटी बन्दरमा नुनिलो भूमि र पिउने पानीको हाहाकार
सिन्ध प्रान्तको ठट्टा जिल्लामा अवस्थित केटी बन्दर सहर, जुन डेल्टाको छेउमा पर्छ, अहिले सेतो नुनको तहले ढाकिएको छ। यहाँ पिउने पानी धेरै टाढाबाट डुंगाबाट ल्याइन्छ, र त्यसलाई गधा प्रयोग गरेर गाउँसम्म पुर्याइन्छ।
स्थानीय जनजीवन, खाद्य सुरक्षाबाट लिएर वातावरणसम्म गम्भीर संकटमा परेको यस क्षेत्रलाई अब तत्काल समाधान र संरक्षणको आवश्यकता छ।
